14/07/2010 04:52
Phát triển bền vững nguồn dược liệu trong nước

Việt Nam được đánh giá là nước có nguồn dược liệu rất  phong phú, tuy nhiên nguồn tài nguyên quý giá này ngày một cạn kiệt, nhiều loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Nhằm phát triển bền vững nguồn dược liệu trong nước cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp từ việc quy hoạch khai thác đến nuôi trồng, lựa chọn những loại cây thế mạnh…

 

Khai thác liên tục, nguồn tài nguyên dược liệu bị giảm sút nghiêm trọng

 

Nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm nên Việt Nam có nguồn tài nguyên thực vật phong phú và đa dạng với khoảng 10.350 loài thực vật bậc cao, 800 loài rêu, 600 loài nấm và hơn 2.000 loài tảo. Theo kết quả điều tra của Viện Dược liệu, cả nước ghi nhận được 3.948 loài thực vật và nấm lớn, 52 loài tảo biển, 408 loài động vật và 75 loại khoáng sản có công dụng làm thuốc.  Trong tổng số 3.948 loài cây thuốc, gần 90% là cây thuốc mọc tự nhiên (tập trung chủ yếu trong các quần xã rừng), chỉ có gần 10% là cây thuốc trồng.

 

Tuy nhiên, với nhu cầu sử dụng các loài dược liệu làm thuốc ngày càng tăng, do khai thác liên tục trong nhiều năm nhưng không chú ý tới bảo vệ, tái sinh… đã làm cho nguồn tài nguyên dược liệu Việt Nam bị giảm sút nghiêm trọng, nhiều loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng. Nhiều vùng rừng có cây thuốc phong phú nay đã hoàn toàn bị phá bỏ như khu vực núi Hàm Rồng (Sa Pa, Lào Cai) với Sâm Vũ Diệp, Tam Thất Hoang, Hoàng Liên Gai; Cao nguyên An Khê (thuộc hai tỉnh Gia Lai và Bình Ðịnh) với cây Vàng Đắng... Rất nhiều vùng phân bố tự nhiên của các loài cây thuốc quý như Sâm Ngọc Linh, Thiên Niên Kiện, Cốt Khí Củ, Ba Kích, Đảng Sâm… cũng bị thu hẹp do nạn phá rừng và mất rừng. Đối với các cây thuốc trồng cũng nằm trong tình trạng tương tự. Nhiều cây thuốc như Hương Nhu Tía, Đậu Ván Trắng, Ý Dĩ, Ngải Máu… đang có xu hướng bị lãng quên. Theo thống kê mới nhất của Viện Dược liệu, hiện nay có 144 loài cây thuốc diện quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng cần được bảo tồn: Sâm Ngọc Linh, Sâm Vũ Diệp, Tam Thất Hoang, Ðảng Sâm, Ba Kích, Thanh Mộc Hương, Bách Hợp… Trước thực trạng trên, từ một nước xuất khẩu, Việt Nam trở thành một nước nhập khẩu dược liệu để phục vụ thị trường trong nước.

 

Bảo tồn và mở rộng diện tích trồng cây thuốc

 

Nhận thức tầm quan trọng của vấn đề bảo tồn và phát triển nguồn cây thuốc, Viện Dược liệu cùng với nhiều cơ quan trong và ngoài ngành Y tế đã xây dựng được mạng lưới bảo tồn trong cả nước, trải dài trên 7 vùng sinh thái nông nghiệp, 9 vùng sinh thái lâm nghiệp, từ khú hậu nhiệt đới núi cao đến vùng trung du phía Bắc, đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung Bộ, vùng núi cao Tây Nguyên, Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long; bảo tồn được 730 loài cây thuốc, đánh giá ban đầu được 630 loài, đánh giá chi tiết và lập lý lịch giống 200 loài; đưa một số cây thuốc có nguy cơ bị mất giống và tuyệt chủng về mức độ an toàn, thậm chí đã sản xuất thành hàng hóa, dược liệu đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất khẩu. Đồng thời, cung cấp nguồn gen và giống cây thuốc cho công tác nghiên cứu và sản xuất, đã đầu tư nghiên cứu bảo tồn và phát triển một số cây thuốc như Sâm Ngọc Linh, Thảo Quả, Sa Nhân, Ba Kích, Trinh Nữ Hoàng Cung…; điều tra, khảo sát thu thập các loài cây thuốc và bài thuốc của cộng đồng dân tộc ở nhiều vùng trên cả nước: người Dao (khu vực Vườn Quốc gia Ba Vì) với 579 loài và 125 bài thuốc, người Mường (Cẩm Liên, Cẩm Thủy, Thanh Hóa) với 136 loài và 102 bài thuốc, người H’Mông (Kỳ Sơn, Nghệ An) với 206 loài và 32 bài thuốc…; xây dựng được các mô hình vườn bảo tồn cây thuốc trong cộng đồng người dân và vận động người dân tham gia vào công tác bảo tồn cây thuốc; đưa 120 loài cây thuốc vào bảo tồn tại các Vườn Quốc gia; tổ chức đào tạo, tập huấn và truyền thông cho người dân để nâng cao nhận thức về bảo tồn, sử dụng nguồn tài nguyên cây thuốc nói chung và cây thuốc dân tộc nói riêng.

 

Bên cạnh đó, nhằm đáp ứng nhu cầu nguyên liệu cung cấp cho thị trường trong nước và xuất khẩu, công tác trồng cây thuốc luôn được quan tâm. Nhiều năm qua, Viện Dược liệu đã chỉ đạo và phối hợp với các trạm dược liệu trồng một số cây cho vị thuốc quan trọng như Ích Mẫu, Tam Thất, Bạch Truật, Đỗ Trọng, Hoàng Bá, Hoàng Cầm, Vân Mộc Hương, Cát Cánh, Bắc Sa Sâm, Độc Hoạt, Đương Qui, Bạc Hà, Kim Ngân; đầu tư và tổ chức thành công các vùng trồng như trồng Thanh Hao Hoa Vàng, Lão Quan Thảo, Mã Đề, Ngưu Tất, Sa Nhân, Lô Hội, Diệp Hạ Châu, Trinh Nữ Hoàng Cung… Nhiều địa phương, công ty kinh doanh, các đơn vị nghiên cứu đã trực tiếp đầu tư xây dựng vùng trồng một số loài cây thuốc để tạo nguồn nguyên liệu cho sản xuất như xây dựng vùng trồng hòe xen canh với cây nông nghiệp ở Tây Nguyên của Công ty xuất nhập khẩu Y tế thành phố Hồ Chí Minh; quy hoạch vùng trồng Tràm để chưng cất tinh dầu của Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và phát triển dược liệu Đồng Tháp Mười; xây dựng vùng trồng Actiso và Chè dây tại Sa Pa – Lào Cai của Công ty Traphaco… Tổng sản lượng dược liệu trồng trọt hàng năm ước tính khoảng 3.000 đến 5.000 tấn, trong đó đáng kể nhất là Thanh Hao Hoa Vàng (gần 500 tấn/năm), Quế (trên 300 tấn/năm), Kim Tiền Thảo (gần 300 tấn/năm)…

 

Đáp ứng nhu cầu chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân, các Viện nghiên cứu và Công ty dược trong cả nước cũng đã đầu tư nghiên cứu nhiều sản phẩm là thực phẩm chức năng và thuốc từ dược liệu: nghiên cứu thuốc Eupolin chữa bỏng từ cây Cỏ Lào của Viện Bỏng Quốc gia, nghiên cứu điều chế thuốc tiêm rotundin sulfat từ Củ Bình Vôi của Học viện Quân y; sản xuất thuốc tiêm Artesunat làm thuốc sốt rét của Trường Đại học Dược Hà Nội… Ngoài ra, đã có hàng nghìn sản phẩm là thực phẩm chức năng được nghiên cứu và sản xuất đáp ứng nhu cầu thị trường có nguồn gốc dược liệu dưới dạng chè nhúng, chè tan… như Giao Cổ Lam, Diệp Hạ Châu, Nhàu, Actiso, Bột Nghệ, Hoa Cúc, Tam Thất, Hà Thủ Ô, Gừng, Mướp Đắng… Theo Bộ Y tế, tính đến nay, đã có hơn 3.000 thuốc có nguồn gốc từ dược liệu đã được Bộ Y tế cấp số đăng ký, chiếm gần 1/3 số thuốc trong nước được cấp số đăng ký. Cả nước có hơn 300 cơ sở sản xuất thuốc từ dược liệu trong nước, trong đó có 10 cơ sở sản xuất đông dược đạt tiêu chuẩn thực hành tốt sản xuất thuốc của Tổ chức Y tế thế giới (GMP - WHO)…

 

Triển khai đồng bộ nhiều giải pháp thúc đẩy phát triển nguồn dược liệu

 

Dù đã đạt được những thành tựu có ý nghĩa quan trọng trong công tác phát triển dược liệu, tuy nhiên, Bộ Y tế cũng nhấn mạnh, công tác này còn nhiều khó khăn, tồn tại. Cụ thể, công tác điều tra dược liệu ở Việt Nam chưa toàn diện; khung pháp lý cho công tác bảo tồn chưa được kiện toàn một cách đồng bộ; nhiều điều luật, chủ trương, chính sách chưa được cụ thể hóa dẫn đến lúng túng, chồng chéo khi triển khai; chưa xây dựng được hệ thống vườn cây thuốc quốc gia có quy mô; thị trường dược liệu không ổn định, dược liệu chất lượng kém, dược liệu “rác” từ biên giới, nhập khẩu không kiểm soát được có giá rẻ nên dược liệu trồng trong nước có giá cao không cạnh tranh được; chưa có chính sách vĩ mô tầm cơ quốc gia cho sản xuất dược liệu, sản xuất thuốc từ dược liệu; xuất khẩu dược liệu; ứng dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại và đầu tư trang thiết bị cơ sở vật chất cho việc nghiên cứu, sản xuất thuốc đông dược và các mặt hàng từ dược liệu còn hạn chế, chưa đồng bộ…

 

Để phát triển tiềm năng dược liệu sẵn có hiện nay, đóng góp vào việc tự chủ sản xuất thuốc trong nước và tham gia thị trường khu vực và thế giới, các chuyên gia ngành dược liệu cho rằng, cần xây dựng Quy hoạch tổng thể phát triển dược liệu từ nay đến năm 2020 và tầm nhìn 2030; điều tra tổng thể nguồn tài nguyên dược liệu; xây dựng một số vùng sản xuất nguyên liệu các loài cây thuốc đang có nhu cầu lớn theo điều kiện sinh thái và địa lý phù hợp; bảo tồn và phát triển các loài cây thuốc quý có tiềm năng phát triển tạo thuốc mới; đẩy mạnh công tác quản lý, kiểm tra đánh giá chất lượng dược liệu; xây dựng Bộ Dược liệu chuẩn và chất chuẩn phục vụ công tác đánh giá chất lượng dược liệu; hiện đại hóa, tiêu chuẩn hóa và nâng cao chất lượng thuốc từ dược liệu; đầu tư và ứng dụng công nghệ hiện đại cho nghiên cứu và sản xuất thuốc từ dược liệu; đẩy mạnh sự phối hợp liên ngành trong việc khai thác, sử dụng và quản lý tài nguyên thiên nhiên; xây dựng cơ chế chính sách phù hợp với công tác phát triển dược liệu như hỗ trợ đầu tư về vốn, miễn giảm thuế, hỗ trợ giống và kỹ thuật…

 

 

Uyên Thảo

Các bài đã đăng